ساختمان تجاری پلاسکو

مسابقه طراحی ساختمان جدید پلاسکو پس از فاجعه آتش‌سوزی برگزار شد؛ رویدادی که پروژه را از یک مسئله صرفاً معماری فراتر می‌برد و آن را به مواجهه‌ای با حافظه جمعی شهر و ادای دینی به جان‌باختگان حادثه تبدیل می‌کرد.

موضوع مسابقه، بازطراحی ساختمانی با ابعاد و ویژگی‌های مشابه ساختمان پیشین و فراهم کردن امکان بازگشت واحدهای تجاری از دست‌رفته بود. اما در کنار این نیاز عملکردی، پرسش مهم‌تری وجود داشت: چگونه می‌توان ساختمانی ساخت که ضمن تداوم زندگی تجاری پلاسکو، واقعه‌ای را که مسیر تاریخ آن را به دو بخش «پیش از حادثه» و «پس از حادثه» تقسیم کرده است، در خود ثبت کند؟

پیشنهاد پروژه از وفاداری به ساختار اصلی پلاسکو آغاز شد. سازمان عملکردی و ابعاد کلی ساختمان تا حد امکان حفظ می‌شد تا امکان بازگشت فعالیت‌های تجاری فراهم باشد؛ اما درون این ساختار، فضایی متفاوت تعریف شد که بتواند به عنوان نشانه‌ای از این گسست تاریخی عمل کند.

بر این اساس، دو طبقه در بخش میانی و بالایی ساختمان به فضای جمعی اختصاص یافت. این دو طبقه از نظر عملکرد، سازمان فضایی و ساختار معماری و سازه‌ای با طبقات تجاری متفاوت بودند و همین تفاوت، آن‌ها را به نقطه‌ای خوانا در حجم ساختمان تبدیل می‌کرد.

ایده این فضای جمعی از یک الگوی آشنا در معماری ایرانی آغاز شد: چهارسو در ساختار راسته‌بازارها؛ نقطه‌ای که حرکت خطی بازار در آن متوقف می‌شود، جهت‌ها به یکدیگر می‌رسند و فضای تجاری به یک عرصه جمعی تبدیل می‌شود.

 

پرسش پروژه این بود که آیا می‌توان این ساختار که در بازار ایرانی عمدتاً در امتداد افقی شکل گرفته است، در یک ساختمان عمودی بازتعریف کرد؟

پاسخ، ایجاد دو طبقه جمعی با ساختاری متفاوت از طبقات تجاری بود. در این طبقات، ساختار قوسی جایگزین منطق معمول تیر و ستون می‌شد و سازمان فضایی نیز آزادی بیشتری در اختیار بهره‌بردار قرار می‌داد. حذف جداره‌های شیشه‌ای در این بخش و اتصال فضای داخلی به هوای بیرون، مرز میان ساختمان تجاری و فضای عمومی را نیز تغییر می‌داد.

این فضای میانی از بیرون نیز باید قابل تشخیص می‌بود؛ به گونه‌ای که برای عابر پیاده، تصویری از یک بازار در دل یک ساختمان تجاری تداعی کند. به این ترتیب، یک الگوی تاریخی نه به شکل بازسازی مستقیم، بلکه به عنوان یک منطق فضایی دوباره در ساختمان احضار می‌شد.

پروژه در نهایت تلاش می‌کرد دو الگوی متفاوت از فضای تجاری را در یک ساختمان با یکدیگر ترکیب کند: راسته‌بازار و برج تجاری. چهارسو از ساختار افقی بازار استخراج و در مقیاس عمودی ساختمان بازتعریف می‌شد؛ فضایی برای مکث، مواجهه و جمع شدن که همزمان می‌توانست به نشانه‌ای از گسست تاریخی پلاسکو تبدیل شود.

در این پیشنهاد، حافظه حادثه نه با یک یادمان مستقل، بلکه در خود سازمان معماری ساختمان جای می‌گرفت؛ جایی که تداوم زندگی روزمره و یادآوری یک فقدان، در یک ساختار واحد کنار یکدیگر قرار می‌گیرند.